ROZPORZĄDZENIE O POSTĘPOWANIU SPADKOWYM W GRANICACH UNII EUROPEJSKIEJ
05 Wrzesień 2012
Sprawy spadkowe międzynarodowe często okazują sie bardzo skomplikowane ze względu na zróżnicowania w postępowaniu prawnym, bariery językowe, bariery kulturowe oraz trudny dostęp do informacji.

Dnia 27 lipca br. (2012), między innymi dzięki staraniom polskiej Prezydencji, weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Większość postanowień rozporządzenia stosowana będzie dopiero od dnia 17 sierpnia 2015r, co daje państwom Unii trzy lata na dostosowanie do niego przepisów krajowych.

Jak powiedziała Viviane Reding, komisarz UE ds. sprawiedliwości, wiceprzewodnicząca Komisji, nowe rozporządzenie „to jeden z przykładów działań Unii Europejskiej służących rozwiązywaniu trudności prawnych w sprawach dnia codziennego oraz umożliwiających ponoszenie niższych wydatków przez Europejczyków”.

Rozporządzenie to ma na celu wdrożenie jedynego kryterium w celu regulowania kwestii dziedziczenia majątku po osobach zmarłych na terenie Unii. Ma ono na celu wprowadzenie wspólnych zasad, w oparciu o które ustalana będzie międzynarodowa właściwość sądów w sprawach spadkowych, wspólnych norm kolizyjnych, umożliwiających ustalanie prawa właściwego dla rozstrzygania spraw spadkowych, wspólnych zasad uznawania i wykonywania orzeczeń oraz ugód sądowych i dokumentów urzędowych wydawanych w tego typu sprawach oraz wprowadzenie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego – jednolitego w skali całej Unii Europejskiej dokumentu, który ułatwi wykazywanie praw do spadku we wszystkich państwach członkowskich.

Wyłączone z zakresu regulacji rozporządzenia pozostają zagadnienia dotyczące m.in: stanu cywilnego, stosunków rodzinnych, zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych, zaginięcia, nieobecności, uznania za zmarłego, ustrojów majątkowych, zobowiązań alimentacyjnych, ważności formalnej ustnych rozporządzeń oraz kwestii z zakresu prawa spółek (np. statutowych zapisów określających los udziałów po śmierci członków).

Który sąd właściwy?

Rozporządzenie przyznaje jurysdykcję ogólną sądom tego państwa członkowskiego, w którym zmarły miał w chwili śmierci miejsce zwykłego pobytu. Nie jest to jednak zasada bez wyjątków. Jeśli zmarły miał życzenie, by sprawa spadkowa po nim rozstrzygana była na gruncie prawa któregoś z państw Unii, zainteresowani spadkobiercy mogą umówić się (na piśmie lub drogą elektroniczną), że sprawa sądzona będzie przez sądy tego państwa członkowskiego. Istnieją także wypadki, kiedy sąd, do którego już wniesiono sprawę spadkową nie będzie orzekał – może on bowiem (na wniosek jednej ze stron) stwierdzić brak swojej jurysdykcji, jeżeli uzna, że sądy państwa członkowskiego, którego prawo wybrano, mają lepsze możliwości orzekania w danej sprawie spadkowej (z uwagi na okoliczności praktyczne, jak miejsce pobytu stron, czy też położenie składników majątku) lub jeżeli strony zawarły wspomnianą wyżej umowę o przyznaniu jurysdykcji sądom państwa, którego prawo wybrano.

Istnieje również możliwość oddania sprawy dotyczącej spadku pod jurysdykcję sądom jednego z krajów Unii nawet, jeśli miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili jego śmierci nie znajdowało się w państwie członkowskim. Taka sytuacja może mieć miejsce, gdy zmarły miał w chwili śmierci obywatelstwo tego państwa członkowskiego lub – gdy ta przesłanka nie jest spełniona – gdy zmarły na pięć lat przed wniesieniem sprawy do sądu, miał miejsce zwykłego pobytu w tym państwie członkowskim.

Nawet jeśli żaden sąd w państwie członkowskim nie ma jurysdykcji na powyższej podstawie, sądy państwa członkowskiego pomimo tego mogą orzekać w sprawach dotyczących składników majątku spadkowego znajdujących się na jego terytorium.

Istnieje także możliwość wyjątkowego poddania sprawy spadkowej pod jurysdykcję sądów któregoś z państw członkowskich (tzw. forum necessitatis) – w przypadku gdy żaden sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawach przedstawionych powyżej, sąd taki może orzekać w sprawie spadkowej, jeżeli postępowanie nie może być we właściwy sposób wszczęte lub przeprowadzone, lub nie byłoby możliwe w państwie trzecim, z którym sprawa jest ściśle związana. W takim jednak wypadku konieczne jest wykazanie tzw. dostatecznego związku sprawy z państwem członkowskim sądu, do którego ją wniesiono.

Jeśli chodzi o miejsce składania oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisu lub udziału lub oświadczeń mających na celu ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe, to przyjmowane mogą być one przez sądy w dowolnym państwie członkowskim, na którego terenie osoba zamierzająca takie oświadczenie złożyć ma miejsce pobytu.

Rozporządzenie przewiduje także możliwość wystąpienia do sądów państwa członkowskiego z wnioskiem o podjęcie środków tymczasowych, w tym środków zabezpieczających, przewidzianych w prawie tego państwa, nawet jeżeli to sądy innego państwa członkowskiego mają jurysdykcję do rozpoznania istoty sprawy.

Które prawo spadkowe znajdzie zastosowanie?

Podobnie jak w wypadku właściwego sądu, tak i dla właściwego prawa decydujące znaczenie ma miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili śmierci. Wyjątkowo jednak, gdyby ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynikało, że w chwili śmierci zmarły był bliżej związany z państwem innym niż państwo pobytu w chwili śmierci, prawem właściwym dla dziedziczenia będzie prawo tego innego państwa.

W razie posiadania obywatelstwa wielu państw, testator może dokonać wyboru, którego z nich prawo znajdzie zastosowanie (czego dokonanie, jak i zmiana wymagają aktu szczególnego, odpowiadającego formie rozrządzeniu na wypadek śmierci).

Prawu właściwemu podlegać będzie ogół praw dotyczących spadku, w szczególności zaś przyczyny oraz czas i miejsce otwarcia spadku; określenie beneficjentów, ich udziałów oraz obowiązków; ustalenie innych praw spadkowych; zdolność do dziedziczenia; wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia; przejście składników majątku, praw i obowiązków na spadkobierców i zapisobierców, w tym warunki i skutki przyjęcia lub odrzucenia spadku lub zapisu; uprawnienia spadkobierców, wykonawców testamentów i innych zarządców spadku; odpowiedzialność za długi spadkowe; obowiązek zwrotu lub zaliczenia darowizn i zapisów przy określaniu udziałów należnych różnym beneficjentom oraz dział spadku.

Prawo właściwe w zakresie dopuszczalności i ważności materialnej rozrządzenia na wypadek śmierci oraz umowy dotyczącej spadku ocenia się na dzień dokonania rozrządzenia czy zawarca umowy. Osoba dokonująca rozrządzenia lub strony umowy dotyczącej spadku mogą jednak, zgodnie z art 22 Rozporządzenia, wybrać inne prawo właściwe.

Dokonując pisemnych rozrządzeń na wypadek śmierci lub zawierając umowę dotyczącą spadku należy pamiętać, że dla jego ważności konieczne jest zachowanie formy zgodnej z prawem państwa, w którym w chwili dokonania rozrządzenia lub zawarcia umowy albo w chwili śmierci: rozrządzenia dokonano lub umowę zawarto; którego obywatelstwo testator lub co najmniej jedna z zainteresowanych osób posiadała; w którym zamieszkiwała; w którym miała miejsce zwykłego pobytu, a w przypadku nieruchomości – państwa, w którym położona jest nieruchomość.

Składając oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku także należy uczynić zadość formie wymaganej przez prawo: albo właściwe dla dziedziczenia na mocy zasad ogólnych, albo prawo państwa, w którym osoba składająca oświadczenie ma miejsce zwykłego pobytu.

Uznawanie i wykonywanie orzeczeń

Zgodnie z postanowieniami Rozporządzenia, orzeczenie wydane w państwie członkowskim uznawane będzie na terenie Unii bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania. Każda zainteresowana strona, podnosząca kwestię uznania orzeczenia jako główny przedmiot sporu, będzie mogła w trybie postępowania przewidzianym w rozporządzeniu wystąpić z wnioskiem o uznanie takiego orzeczenia.

Okoliczności uzasadniające nieuznanie orzeczenia są wymienione w rozporządzeniu. Należą do nich: sprzeczność takiego uznania z porządkiem publicznym państwa członkowskiego, w którym wystąpiono o uznanie; niedoręczenie pozwanemu, który nie wdał się w spór, dokumentu wszczynającego postępowanie lub dokumentu równorzędnego w czasie i w sposób umożliwiający mu przygotowanie obrony; niemożliwość pogodzenia orzeczenia z innym, wydanym w postępowaniu między tymi samymi stronami w państwie członkowskim, w którym wystąpiono o uznanie; niemożność pogodzenia orzeczenia z innym, wydanym wcześniej w innym państwie członkowskim albo w państwie trzecim w postępowaniu o to samo roszczenie między tymi samymi stronami, o ile orzeczenie wydane wcześniej spełnia warunki uznania.

Rozporządzenie ustala także warunki wykonalności i procedurę wykonywania wyroków na terenie państw członkowskich. Warto wiedzieć, że orzeczenia wydane w państwie członkowskim i wykonalne w tym państwie są wykonalne w każdym innym państwie członkowskim, jeżeli stwierdzono ich wykonalność. Praktycznie doniosłe są również przepisy rozporządzenia zapewniające, że osoba, której w państwie członkowskim pochodzenia przyznano pomoc prawną lub zwolnienie od kosztów lub wydatków, uprawniona jest do najdalej idącego zwolnienia od kosztów lub wydatków przewidzianego prawem państwa członkowskiego wykonania w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności, oraz że na osobę ubiegającą się w państwie członkowskim o uznanie, stwierdzenie wykonalności lub wykonanie orzeczenia wydanego w innym państwie członkowskim nie można nałożyć obowiązku złożenia żadnego zabezpieczenia, gwarancji ani kaucji a także że w postępowaniu o stwierdzenie wykonalności w państwie członkowskim wykonania nie można pobierać żadnych opłat ani należności obliczanych od wartości przedmiotu sporu.

Dokumenty i ugody

Dla wykonania testamentu istotne jest, że dokument urzędowy sporządzony w państwie członkowskim wywołuje w innym państwie członkowskim takie same skutki dowodowe, jak w państwie członkowskim pochodzenia. By wykorzystać dokument urzędowy w innym państwie członkowskim wystarczy zwrócić się do organu, który go sporządził, o wypełnienie formularza określającego skutki dowodowe, jakie dany dokument urzędowy rodzi w państwie członkowskim pochodzenia. Autentyczność dokumentu urzędowego kwestionowana i rozstrzygana może być jedynie przed sądami tego państwa członkowskiego, gdzie został on wydany i na podstawie jego prawa.

Zgodnie z tą samą procedurą, która dotyczy wykonalności wyroków, wykonuje się dokumenty urzędowe oraz ugody sądowe, wykonalne w państwie członkowskim. Podobnie jak z dokumentami, wystarczy zwrócić się o wydanie zaświadczenia do organu, który sporządził dokument lub przed którym zawarto ugodę.

Europejskie Poświadczenie Spadkowe

Najistotniejszym chyba novum w Rozporządzeniu jest wprowadzenie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego (EPS) – jednolitego w skali całej Unii Europejskiej choć nieobowiązkowego dokumentu, który ułatwi wykazywanie praw do spadku i umożliwi potwierdzenie statusu i praw spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku bez dodatkowych formalności we wszystkich państwach członkowskich.

EPS wydawane będzie w państwie członkowskim, które ma jurysdykcję w danej sprawie spadkowej, przez sądy lub inne organy właściwe w danym państwie do rozpoznania spraw spadkowych. Wniosek o wydanie EPS złożyć może osoba zainteresowana, za pośrednictwem formularza. Organ wydający nie wyda poświadczenia tylko, gdyby okoliczności, które mają być poświadczone, były kwestionowane lub gdyby poświadczenie nie było zgodne z orzeczeniem dotyczącym tych samych okoliczności.

EPS będzie ważne we wszystkich państwach członkowskich bez wymogu stosowania dodatkowej procedury. Poświadczenie korzysta z domniemania prawidłowości i domniemania, że osoba wymieniona w poświadczeniu posiada status w nim podany lub posiada określone w nim prawa lub uprawnienia. Poświadczenie stanowi ważny dokument na potrzeby dokonania wpisu majątku spadkowego do właściwego rejestru państwa członkowskiego.

Oczywiście EPS może podlegać sprostowaniu, zmianie lub uchyleniu przez organ wydający, zarówno z urzędu, jak i na wniosek zainteresowanego lub też w wyniku odwołania od decyzji organu wydającego (odwołanie takie może wnieść każdy z uprawnionych). Organ wydający lub sąd mogą także zawiesić skutki poświadczenia na czas rozpatrywania odwołania, o którym mowa wyżej, o czym informuje wszystkie osoby, którym wydano jego odpis. Obywatele Unii będą wiec mieli możliwość korzystać z tych nowych przepisów, które maja na celu ułatwienie procedury.